Recensie
Dolende zielen zoeken
zingeving in OTMARS ZONEN (Peter
Buwalda 2019)
Leen Moelker
Titel: Otmars
Zonen;
Aantal bladzijden:607;
Auteur: Peter Buwalda;
Jaar: 2019;
Uitgever: De Bezige Bij;
Genre: Roman;
Thema’s: Muziek, Machtsverschillen,
Seksualiteit en Moderne samenleving;
Druk: 4e druk
maart 2019;
ISBN: 978 94 031 2300 4;
Prijs: 27,50;
CPNB 60: Laatste
notering: week 35 (44) GN in week 43; Eerste notering week 11 (1);
Beoordeeld: 25 oktober
2019.
|
Kort geleden kreeg ik Otmars
Zonen cadeau. Ik was benieuwd of er overeenkomsten of verschillen waren met
Buwalda’s vorige boek Bonita Avenue.
Over het laatste boek schreef ik voor dit blog in september 2015 een korte opinie
(zie aldaar).
Mijn mening toen was dat Buwalda een boek vol treurnis had
geschreven. Zou het in Otmars Zonen nu
gaan over gelukkige mensen met doorsnee problemen van alle tijden?
Nee dus. Want ook dit nieuwe boek is bevolkt door allerlei
dolende zielen. Ze lijken opportunistisch moeizaam te bereiken doelen na te streven.
Daarbij komt het mij voor dat mislukking, triestheid, corruptie, het compulsief-obsessief
najagen van lust of persoonlijk gewin in al die levens een rol speelt.
Buwalda’s nieuwe boek leest ook weer als een trein dank zij
de speelse ongedwongen stijl.
Het is deel I van een trilogie waarvan de vervolgdelen De jaknikker en Hysteria siberiana later nog zullen verschijnen.
Van literatuur kun je iets leren zoals psychologisch
inzicht, nieuwe ideeën opdoen of (historische) kennis verwerven. Wat leert dit
boek de lezers?
1 Korte Inhoud
Twee hoofdpersonen, Ludwig (Dolf) Smit en Isabelle Orthel,
studiegenoten, zijn beiden met een eigen
reden op zoek naar de waarheid achter de persoon van Hans Tromp. Tromp is een
hoge Shellbaas die voorzitter van de Raad van Bestuur wil worden. Hij diende in
Nigeria en is thans hoofd van de olie nederzetting Sakhalin op een eiland in
Siberië.
De onderzoekjournaliste Isabelle zoekt Tromp omdat zij hem
verdenkt van een ruïneuze erotische invloed te hebben gehad op haar vriendin
Isolde. En dat ook nog eens met medewerking van haar opa Andries Star Busman
daarbij.
Ludwig Smit is op zoek naar Tromp omdat hij aanwijzingen
heeft dat die zijn echte vader is.
Als Isabelle en Ludwig volgens hun eigen reisplan in
Sakhalin arriveren worden zij door een sneeuwstorm overvallen en moeten zij er
overnachten in hetzelfde hotel. Isabelle confronteert Tromp met zijn belastende
ontboezemingen die zij hem in Nigeria tijdens een vergaand SM- spel
heeft ontlokt. Ludwig mag met Tromp mee skiën. Het vervolg komt in deel twee.
2 De auteur (zie ook blog september 2015)
In het televisieprogramma Zomergasten, waarin
Buwalda werd ondervraagd over zijn schrijverschap kwamen enkele interessante
dingen naar voren.
Tot dan toe had Buwalda (Blerick, 30 december 1971) slechts één boek geschreven. Hij had daar vier jaar over gedaan. Een tweede boek is in aantocht en gaat over de olie business. Net als hij voor Bonita Avenue deed, doet hij grondig onderzoek naar de omstandigheden waarin het hoofdpersonage zijn werk doet, en dat kost tijd (blijkt acht jaar te zijn).
Buwalda is getrouwd en werkt het liefst met iemand om zich heen. Op de tv uitte hij bewondering voor Robert Allan Caro, die al veertig jaar aan de biografie over Lyndon B. Johnson werkt. Diens grondige aanpak is voor hem een voorbeeld.
Hij heeft gaandeweg een brede belangstelling voor de cultuur gekregen, soms door het toeval bepaald, en daaronder vallen klassieke muziek (Beethoven vooral zie fig.1), pop muziek (Elvis), filosofie en kunst.
Tot dan toe had Buwalda (Blerick, 30 december 1971) slechts één boek geschreven. Hij had daar vier jaar over gedaan. Een tweede boek is in aantocht en gaat over de olie business. Net als hij voor Bonita Avenue deed, doet hij grondig onderzoek naar de omstandigheden waarin het hoofdpersonage zijn werk doet, en dat kost tijd (blijkt acht jaar te zijn).
Buwalda is getrouwd en werkt het liefst met iemand om zich heen. Op de tv uitte hij bewondering voor Robert Allan Caro, die al veertig jaar aan de biografie over Lyndon B. Johnson werkt. Diens grondige aanpak is voor hem een voorbeeld.
Hij heeft gaandeweg een brede belangstelling voor de cultuur gekregen, soms door het toeval bepaald, en daaronder vallen klassieke muziek (Beethoven vooral zie fig.1), pop muziek (Elvis), filosofie en kunst.
Fig. 1 Ludwig
van Beethoven (Internet 30.10.2019)
Mondschein Sonate:
https://www.youtube.com/watch?v=4Tr0otuiQuU
3 Otmars Zonen, de personages
Otmar Appelquist hertrouwt
na de dood van zijn vrouw met de moeder van de kleine Dolf Smit. Omdat Otmar
ook een zoon Dolf heeft besluiten ze om Dolf Smit te vernoemen naar zijn opa
Ludwig. Tosca, de stiefzus en Dolf de stiefbroer zijn muziekvirtuozen en worden
geheel door hun vader thuis opgeleid.
Otmar komt al vroeg te overlijden. Als Ludwigs toekomst
erdoor in het gedrang komt blijkt er een weldoener te zijn die hem ‘stuurt.’
Dat brengt hem op de zoektocht naar zijn echte vader. Van zijn moeder krijgt
hij onvoldoende informatie.
Tijdens de studie in Enschede ontmoet Ludwig Isabelle Orthel,
een adoptiekind uit Thailand; zij wordt zijn medebewoner van een etage. Ludwig
fantaseert over haar, maar durft geen relatie met haar aan te gaan of zelfs
maar te zoeken. Hij vreest een
afwijzing.
Het boek bevat een verhaallijn over Isabelle en een over
Ludwig. Via flash backs komen we globaal hun levensloop te weten zonder dat
veel bekend wordt over Ludwigs ouders of over de adoptieouders van Isabelle.
Bijna alle personages hebben een bepaalde (seksuele)
bijzonderheid. Ik geef hiervan een kort overzicht.
Tromp: sadomasochistisch;
Isolde, vriendin van Isabelle: idem;
Ludwig: ejaculatio
praecox;
Juliette (vrouw van Ludwig): dyspareunie;
Andries Star Busman: is een man met macht en interesse in SM
in combinatie met Zwitserse bankrekeningen;
Abélard Plovie/ Heloïse, collega Isabelle: transgender;
Isabelle: zakelijk geïnspireerd teugelloos promiscue gedrag;
Ulrike, moeder Dolf/Ludwig: gedreven en bemoeizuchtig met
het succes stiefzoon Dolf;
Otmar: heeft een obsessieve kijk op opvoeden en dwingt
kinderen tot maniakaal muzikaal gedrag;
Dolf Appelquist: muzikaal genie, compulsief-obsessief bezig met een ontdekt
opus van Beethoven.
Tosca Appelquist: verdienstelijk violiste, maar kan niet aan
de verwachtingen voldoen;
De overige personages blijven op de achtergrond; ze lijken
lijdzaam, ondersteunend naar anderen, berustend.
Het spreekt voor zichzelf dat al deze personages gedurig
worstelen met hun neigingen en nauwelijks als
gelukkige mensen kunnen worden getypeerd.
4 Beknopte analyse
4.1 Structuur motto en opdracht
De roman heeft 607 om en om genummerde bladzijden die
verdeeld zijn over twee delen: Boven het koraal (hoofdstukken
111-94) en Modderbodems
(hoofdstukken 93-75) waarbij de genummerde hoofdstukken aftellen vanaf 111 en
eindigen bij 75. Een inhoudsopgave ontbreekt.
Er is
een opdracht in opgenomen: “Voor Mike” en het boek heeft twee motto’s met
citaten van Ludwig van Beethoven en Andrea Dworkin, een antiporno feministe. Beide
motto’s wijzen vooruit naar de inhoud waarin veel aandacht is voor de muziek
van Beethoven en voor seksualiteit.
De naam van het deel ‘Boven het koraal’ kan verwijzen naar
de schoonheid die koraalsnorkelaars ervaren boven een koraalrif, wat een
reflectie kan zijn op de nog relatief gave verhoudingen in dit deel. Om dan wel
te eindigen met het deel vol gewroet in de modderbodem waaruit verborgen
slechtheid op wolkt.
4.2 Vertelsituatie, Tijd en Ruimte
De vertelsituatie betreft een algemene verteller die nogal
vrij omgaat met het heden en verleden. De vertelinstantie focaliseert sterk op
de personages zodat we veelal de geschiedenis via de actoren vernemen. Afwisselend
is het perspectief vanuit Ludwig bepaald (vooral het deel Boven het koraal),
dan weer met name vanuit Isabelle beschreven (in Modderbodems); zij zijn de
twee hoofdfiguren in deze roman. Niet altijd sluit de structuur hierbij aan,
bijvoorbeeld op bladzijde 198, waarin de focalisatie haast ongemerkt overgaat
van Ludwig op Isabelle. Op dit soort bewegingen in het verhaal moeten lezers
attent blijven.
De zeer bijzondere behandeling van de tijd en ruimte maakt
dat er een onbalans is tussen de vertelde tijd en de verteltijd (leestijd). Dat
maakt het boek trager. Ludwig is aan het begin van het boek in Sakhalin waar
hij een onderhoud met Tromp heeft. Aan het eind is het slechts een paar dagen
later. De tijd ertussen wordt gevuld met lange flash backs.
Voorbeeld
Het
verhaalheden is op bladzijde 198 een hotelbed in Sakhalin waarin Ludwig en
Isabelle beland zijn als gevolg van een sneeuwstorm en plaatsgebrek in de
hotels. Tot aan bladzijde 277 gebeurt er niets anders dan dat zij daar al
mijmerend in zichzelf samen zijn, terwijl in lange flash backs hun verleden
wordt opgerakeld. En aan het eind van het boek, driehonderd bladzijden verder,
heeft Isabelle dan eindelijk de korte trip naar het huis van Tromp overbrugd.
Door die aanhoudende oriëntatie op het verleden schiet het actuele verhaal met
de actuele gebeurtenissen niet op. De verteltijd (leestijd) is lang en de
direct vertelde tijd (actualiteit en ontwikkeling) verloopt traag.
De
psychologische ruimte is voor de meeste personages zeer beperkt. Allen lijken
geheimen voor anderen met zich te dragen. Waardenvrij contact maken en
onderhouden is voor de meesten een probleem. Het is ook van betekenis dat Selma
Appelquist ooit schilderde in de stijl van graphic
novel. Ze vervaardigde loodzware grafische beelden van Ludwig van Beethoven.
Ze komen het verhaal binnen via Otmars huis waar ze als decoratie de
beschouwers somber stemmen (45).
De
epische of geografische ruimte is
daarentegen de wereldbol. De personages
bewegen zich van Nederlandse provincies als Limburg, Overijssel (Ludwig,
Isabelle) naar Afrika (Isabelle, Tromp) naar buiten Europa (Dolf en Ulrike)
naar Siberië (Ludwig, Isabelle, Tromp) en Amerika (Otmar en Selma †,
Tosca, Barbara de vrouw van Tromp).
De indirect
vertelde tijd beslaat ongeveer veertig jaar, ongeveer de tijd waarin Ludwig
zich van kind tot stiefvader ontwikkelt. Maar het is geen ontwikkelingsroman,
daarvoor ontbreken teveel schakels en blijven de personages te vaag.
4.3 Stijl en Intertekstualiteit
De stijl is verrassend gewoon en bevat moderne uitdrukkingen.
De zinslengte is kort, soms bestaat een zin uit maar één woord; bij een lange opsomming zorgen puntkomma’s
voor de nodige leespauze.
Net als in Bonita
Avenue nadert het taalgebruik de spreekstijl, vaak gemarkeerd door nieuwe
woordverbindingen (tweecomponentenfascinatie, ransom-jongens, stervenskoude
dag, bullshitverhaal, persoonstypering als ‘Faustje,’ ‘het tennisrokje’ en het
‘modemeisje’ en onder-onderknuppel, de eland). In het boek worden vaak
krachttermen gebruikt of wordt straattaal gebezigd, wat voor mij de fatsoensnormen
behoorlijk frustreert. Aan de andere kant herinneren enkele woordcombinaties
aan de archaïsche Bijbeltaal. Niettemin, ook in dit nieuwe boek van Buwalda
komen ordinaire uitdrukkingen erg veel voor, zoveel, dat ik me eraan gestoord
heb.
Maar
vindingrijk zijn wel de talloze metaforen en vergelijkingen (dorre
reptielenhoofd, het knaapje van haar jukbeenderen, een pony als een losse zoom,
de waarheid is genoeg voor een maagzweer) en dat gaat zo maar door en door. In
drie woorden: mooie oorspronkelijke taal.
Omdat er twee verhaallijnen gevolgd moeten worden – die
tussen de tegenwoordige en de verleden tijd – staat het verhaalheden in de
O.T.T. en het verleden in de O.V.T.
Op sommige plaatsen vinden we herhalingen (443) om de
betekenis van de beschreven activiteit extra te benadrukken,
De
motto’s deden al vermoeden dat er veel intertekstualiteit in het boek voorkomt.
Dat betreft klassieke muziek (457 o.a.), popmuziek (100, 192-193), feminisme
(Dworkin 448), geschiedenis (De Sade), de Bijbel (424), filosofie ( Freud,
Nietzsche, Adorno, Wittgenstein (446/447) en literatuur ( o.a. ’t Hart 465 ,
Hermans 446) en kunst (45).
Deze
intertekstualiteit is zeker functioneel omdat de tekst erdoor wordt versterkt
en verlevendigd. Bijvoorbeeld, waar de auteur een bepaalde uiting en betekenis van ziekelijke
hartstochten verwoordt, heeft hij zijn toevlucht genomen tot een literair-historische
figuur als De Sade.
Let wel, dit gaat over teksten die al bestaan en hier ingebed worden in een andere tekst. Of, meer algemeen, als een schrijver de ethische en morele grenzen wil verkennen, dan kan hij voor parallelle meningen, situaties of standpunten putten uit voorbeelden in de literatuur, de filosofie of zelfs uit de politieke geschiedenis.
Let wel, dit gaat over teksten die al bestaan en hier ingebed worden in een andere tekst. Of, meer algemeen, als een schrijver de ethische en morele grenzen wil verkennen, dan kan hij voor parallelle meningen, situaties of standpunten putten uit voorbeelden in de literatuur, de filosofie of zelfs uit de politieke geschiedenis.
Een ander aspect is de identificatie met de personages.
Kunnen lezers zich met een of meerdere personages identificeren? In dit boek
lukte het mij niet om me in te leven in de drijfveren en motivaties van niet één
actor. Het is allemaal te ver weg, te vreemd.
5 Samenvatting en
oordeel
Peter Buwalda heeft met Otmars
Zonen een vlot geschreven boek gepubliceerd. De structuur is vernieuwend –
de hoofdstukken tellen af – terwijl de vertelsituatie van de lezer nieuwsgierige
oplettendheid vraagt omdat de focalisaties niet standaard door hoofdstukken,
witregels of grafische ingrepen worden onderscheiden.
Hoewel de vertelstijl van hoog niveau is, vond ik het verder niet zo interessant te ervaren dat de
voortgang van het directe verhaalheden zo traag verloopt. Dat het boek toch zo dik is komt door de
lange en herhaalde flashbacks. Die zijn natuurlijk functioneel omdat zo ons de
geschiedenis duidelijk wordt. Maar hoe interessant ook, het duurde mij te lang
voordat in het verhaalheden de protagonisten Isabelle en Ludwig met hun antagonist
Tromp een ontmoeting konden arrangeren.
Op een bepaalde manier vind ik het boek wel knap
geconstrueerd. Want het basis verhaal is toch niet meer dan dat twee mensen zich een paar dagen in een Siberische plaats ophouden.
Inhoudelijk
gezien kan ik het boek geen hoog cijfer geven.
Daarvoor ontbreken althans voor mij de herkenbare positief gestemde
relatiepatronen.
Van literatuur kun je toch leren? Dat is zeker zo, maar ik
ben niet geïnteresseerd in een duistere wereld met enkele karakters die weinig moreel besef
lijken te hebben, zelfs niet ook al worden ze erin ontmaskerd. Die wereld wens
ik niet te herkennen of te kennen.
Voor mij blijven de karakters vaag en op afstand mede omdat de
algemene verteller de regie houdt – deze bepaalt hoe ver een dialoog reikt,
welke ontboezemingen worden gedaan en hoe open het personage is – en ook omdat
de psychologische ontwikkeling van de personages slechts oppervlakkig aan de
orde komt.
6 Slot
Over het algemeen is het boek goed ontvangen. Het werd DWDD
boek van de maand en haalde een paar weken de top van CPNB 60.
Ik vind echter dat met een zekere vaagheid, bittere hardvochtigheid en
de beschreven rauwe werkelijkheid Otmars
Zonen te veel van het kwade heeft. Geef mij maar de subtiliteit, het mededogen
en de oprechte interesse in mensen die blijken uit de voor dit blog beoordeelde
boeken als De Goede Zoon (Van
Essen 2019), Kolja (Japin 2017) of De acht
bergen (Cognetti 2018).
Het wachten is nu op het vervolg. Ik hoop wel dat De Ja Knikker niet dezelfde opzet
krijgt, dus dan wel met veel verhaalheden en weinig verleden, met minder of
geen krachttermen en met meer accent op een positieve relationele sfeer.
Middelburg, 28 oktober 2019
